Labyrint

Traumatische gebeurtenissen hebben voor sommige mensen enorme gevolgen, terwijl anderen onder grote stress goed kunnen functioneren. Maar als een zwangere vrouw een traumatische gebeurtenis meemaakt, wat zijn dan de gevolgen voor het kind? En verder: aandacht voor het meten van stress. Als brandweerman of politieagent moet je stressbestendig zijn. Hoe weet je vooraf dat je het werk aankan?

Labyrint helpt kunstenaars met inzichten uit hersenonderzoek. Wetenschappers vertellen waar we naar kijken en waar onze hersenen door geprikkeld worden. Daarnaast volgen we een nieuwe scanner die dwars door de verflagen van een Goya en een Rembrandt kijkt. Onder het schilderij van Goya onthult de scanner een opmerkelijk portret van een generaal. Waarschijnlijk heeft Goya hier destijds om politieke redenen overheen moeten schilderen.

De nieuwste ontwikkelingen uit het hart van de wetenschap, daar draait het om. Labyrint geeft hieraan duiding, op alle terreinen van de wetenschap, alfa, bèta en gamma. Onze fijne, warme zon is gevaarlijker dan we denken. Naast wervelstormen, vulkaanuitbarstingen, aardbevingen en tsunami’s moeten we ons op aarde hoeden voor een voor velen onbekend natuurfenomeen: de zonnestorm. En ondanks die gevaren zijn er mensen die de zon proberen na te maken in een doosje, in ons voordeel. In 1859 is al eens gebleken wat voor dodelijke impact een grote zonnestorm op aarde kan hebben. Mensen die het telegraafsysteem van die tijd bedienden werden geëlektrocuteerd, als gevolg van de botsing van de zonnestorm met het magnetische veld van de aarde. Wetenschappers verwachten dat een storm van dergelijke omvang in de komende jaren weer de aarde zal bereiken. Het probleem is echter dat we nog niet in staat zijn om het moment van deze zonnestormen precies te voorspellen. De European Space Agency onderzoekt hoe zij in de toekomst kunnen vertrouwen op ruimteweerberichten en Prof. Kees de Jager houdt zich op 90-jarige leeftijd nog steeds bezig met het bewaken van de activiteit van de zon. Zon in een doosje Terwijl de ene wetenschapper zich bezighoudt met de bedreiging van de gevaarlijke krachten van de zon, probeert de andere wetenschapper deze krachten te bundelen op Aarde. Door de kernfusie processen die de zon van energie voorzien, na te bootsen in een reactor zouden we haast onbeperkt enorme hoeveelheden energie veilig op kunnen wekken. Grote beloftes en grote winst in het vooruitzicht, maar wel erg lange wachttijden. De zon boots je niet zomaar na. Het internationale kernfusie project ITER heeft al vele jaren vertraging opgelopen en een commerciële reactor wordt pas in de tweede helft van deze eeuw verwacht. Nu claimt een Italiaanse ingenieur een klein apparaat uitgevonden te hebben dat al in staat is tot ‘koude’ kernfusie. Het lijkt veelbelovend, maar hij bevind

De komende maanden is het weer zover: bijna drie miljoen mensen gaan een griepprik halen. Reden voor Labyrint om zich te verdiepen in het griepvirus. Hoe slaagt dat virus er in om wetenschappers steeds maar weer een stapje voor te blijven? Wat kunnen we leren van meer dan vijftig miljoen doden in 1918 die stierven aan de Spaanse griep? Is een universeel griepvaccin in zicht? Aan de EHEC-bacterie zijn 50 mensen overleden. In Europa. In Nederland overleed niemand. En toch veroorzaakte het een wereldwijde schok. Ter vergelijking: in 1918 overleden alleen al in Nederland 17.734 mensen aan de Spaanse griep. In het Nederland van nu zouden dat 44.000 mensen zijn. Viroloog John Oxford laat ons het gezicht zien van deze pandemische griep . Moleculair bioloog Ron Fouchier toont de volgende stap in het onderzoek: het opnieuw tot leven wekken van het dodelijke virus. In het tweede deel aandacht voor de voortdurende strijd tussen het virus en de wetenschap. Een inenting tegen griep moet elk jaar herhaald worden. Dat is geen truc van farmaceutische industrie om veel geld te verdienen. Het griepvirus heeft de eigenschap heel snel te veranderen, waardoor oude vaccinaties niet meer werken. Het virus muteert zo snel, dat de wetenschap er hijgend achteraan holt. Dat moet veranderen, maar hoe? Een vijand die te klein is om waar te nemen is een lastige tegenstander. Ook al werken virologen over de hele wereld samen, de vraag is of ze deze wedstrijd ooit kunnen winnen.

Een aflevering van Labyrint over goede leugenaars en slechte leugendetectoren. Een mens liegt gemiddeld zo’n twee keer per dag. De meeste leugens worden nooit herkend en gewoon voor waar aangenomen. Maar in situaties waarin er veel op het spel staat, doen we ons uiterste best om de leugen van de waarheid te onderscheiden. Lichaamstaal spreekt boekdelen, is hierbij de populaire gedachte.

Elk jaar in de eerste week van oktober wordt bekend gemaakt welke wetenschappers de volgende Nobelprijs ontvangen. Dit jaar is er weer geen Nederlander in de prijzen gevallen. Dat was aan het begin van de twintigste eeuw wel anders: tussen 1901 en 1936 ontvingen acht Nederlanders de Prijs Der Prijzen. Wat was er toen zo goed aan het wetenschappelijk klimaat in Nederland? Of doen we tegenwoordig iets fout? Labyrint duikt in de geschiedenis.

Er zitten tien keer zoveel bacteriën in onze darm als cellen in ons hele lichaam. De samenstelling van deze darmbacteriën is bepalend voor onze gezondheid. Dik, ziek of depressief? Geef je darmbacteriën de schuld! Een kuur met andermans poep kan uitkomst bieden. Een aflevering van Labyrint over de dierentuin in onze darm.

Popconcerten, sportevenementen, religieuze bijeenkomsten. Er komen duizenden mensen samen op een klein oppervlak. Het zijn daardoor gevaarlijke situaties. Wetenschappers weten steeds meer over de gevaren en hoe deze te voorkomen. Labyrint ging naar Mekka en muziekfestival Lowlands en sprak met vooraanstaande verkeerstroomexperts.

Vrouwen hebben net zo veel zin in seks als mannen. Als ze dat niet hebben dan doet de man iets fout. Dat stelt de Canadese neurowetenschapper Jim Pfaus. In Labyrint een kijkje in het brein tijdens De Daad. Vanavond 7 november, 20:20 uur op Nederland 2. Omdat je seks moeilijk kunt onderzoeken in de slaapkamer, doet Jim Pfaus zijn onderzoek bij ratten. Die lijken volgens hem meer op mensen dan we denken. Vrouwtjesdieren hebben de naam seks passief over zich heen te laten komen. Maar als zij zelf kunnen bepalen wanneer het gebeurt willen ze ook graag seks, zo ondervond Pfaus in zijn experimenten. Wat kunnen mensen leren van ratten? Verder verdiept Labyrint zich in een raadsel dat al decennia lang wordt onderzocht: sommige soorten kunnen zich voortplanten zonder seks te hebben. Dat terwijl er van seks altijd wordt gedacht dat het grote evolutionaire voordelen heeft. Seks zorgt er namelijk voor dat slechte veranderingen in het DNA worden opgeruimd en dat we ons zo beter kunnen aanpassen aan de omgeving. Hebben deze soorten speciale trucs om te overleven? Of doen ze stiekem toch aan seks?

Deze week een interview met beroemd en berucht wetenschapper Craig Venter. Vorig jaar kondigde hij aan als eerste in de geschiedenis in zijn laboratorium nieuw leven gesynthetiseerd te hebben. Daarnaast bezoeken we het adembenemende natuurpark Yellowstone. Het is de aangewezen plek om op zoek te gaan naar de eerste bewoner van de aarde. Labyrint gaat op zoek naar het nieuwste en het oudste leven.

Twee gloednieuwe behandelmethoden die hoop bieden voor verslaafden. De ene is een simpel taakje met behulp van plaatjes en een joystick. De andere methode is aanzienlijk ingrijpender. In Labyrint twee gloednieuwe behandelmethoden die hoop bieden voor verslaafden. De ene is een simpel taakje met behulp van plaatjes en een joystick. De andere methode is aanzienlijk ingrijpender. Daarbij wordt door middel van een hersenoperatie een elektrode diep in het brein gebracht. Let op! De DBS-casus in de reportage betrof een eerste proefpersoon in het AMC Amsterdam. De DBS behandeling is nog in onderzoeksfase en wordt nog in geen enkel ziekenhuis in Nederland in de praktijk toegepast. Bij zogeheten diepe hersenstimulatie (deep brain stimulation) breng je, tijdens een operatie, diep in de hersenen een elektrode aan. Deze elektrode wordt met een soort ‘hersenpacemaker ‘ verbonden die dan met kleine stroompjes bepaalde zenuwcircuits in de hersenen kan beïnvloeden. Geen eenvoudige ingreep. Toch kregen in het Duitse Magdenburg zes alcoholverslaafden onlangs zo’n elektrode in het brein geplaatst, een wereldprimeur. Deze dramatische ingreep vond plaats bij verslaafden die er lichamelijk zeer slecht aan toe waren. Psycholoog Reinout Wiers heeft een andere behandelmethode voor alcoholverslaving onderzocht. Een methode die minder invasief is dan een hersenoperatie. Het is zelfs heel erg simpel: met een joystick moet de verslaafde plaatjes van bier en wijn wegduwen. Hiermee worden onbewuste hersenprocessen opnieuw getraind. Wiers paste de methode toe in een Duitse verslavingskliniek, hetgeen resulteerde in 10% minder terugval. Wiers werkte in samenwerking met M. Rinck en E. Becker van de Radboud Universiteit Nijmegen.

Deze week onthult Labyrint de resultaten van het Groot Nationaal Onderzoek naar sociale vaardigheid en emotieherkenning. Voor een goede relatie met anderen is het herkennen van emoties cruciaal. De vaardigheid om te zien of iemand boos, blij of bang is, stelt ons in staat om ons in te leven in de ander en om gepast te reageren in sociale situaties. Maar zijn wij eigenlijk allemaal wel zo goed in het herkennen van emoties? Om deze vraag te onderzoeken zetten NTR en VPRO het Groot Nationaal Onderzoek naar emotieherkenning op poten, mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Met vier internettests en verschillende experimenten op Lowands en de Libelle Zomerweek onderzochten emotiedeskundigen Agneta Fischer, Joost Broekens en Valentijn Visch hoe goed wij zijn in het herkennen van emoties van anderen. Meer dan 15.000 mensen namen deel aan het onderzoek door tientallen gezichtsuitdrukkingen te beoordelen. Geen makkelijke taak, want hoe maak je het onderscheid tussen boosheid en walging? En tussen verbazing en angst? In een speciale uitzending van Labyrint licht Agneta Fischer de meest opmerkelijke resultaten van het onderzoek toe en legt ze uit hoe deze tot stand zijn gekomen. Ze laat zien hoe ze tientallen bezoekers van de Libelle Zomerweek voor de gek hield om hen een teleurgestelde reactie te ontlokken en ze laat zien hoe onze interpretatie van gezichtsexpressies wordt beïnvloed door onze eigen gemoedstoestand. Verder laat neuropsycholoog Christian Keysers zien hoe andermans emoties gespiegeld worden in ons brein, voorspelt Joost Broekens de opkomst van de empathische computer en laat Leon Rothkrantz zien hoe slimme camera’s onze emoties herkennen.

Darwin beschouwde muziek als een van de grootste raadsels van de mens. Heeft muziek een evolutionair nut of is het een toevallig bijproduct van andere eigenschappen? Psycholoog Isabelle Peretz werd wereldberoemd met haar onderzoek naar amusia, het ontbreken van gevoel voor muziek. Peretz is ervan overtuigd dat muziek niet zomaar een bijproduct is. Labyrint over amusia en muziek als waardevol instrument bij hersenonderzoek. Decembermaand is muziekmaand. Miljoenen Nederlanders stemmen de radio af op de muziek uit hun jeugd. De Top2000 is razend populair. Het is duidelijk dat muziek wat met ons doet. Maar waarom? De Top2000 vroeg wetenschappers deze vraag te beantwoorden. Ook Labyrint duikt in de muziek. Waar zit muziek in onze hersenen? Waarom zijn we eigenlijk muzikaal? En hebben dieren ook ritme? Recente onderzoeken brengen ons steeds dichter bij de antwoorden.

Het ambitieuze Human Brain Project moet de komende tien jaar een volledige computersimulatie van het menselijk brein opleveren. Daarmee kunnen hersenziektes zoals Alzheimer, schizofrenie en autisme op een nieuwe manier worden bestudeerd. Medicijnen kunnen ermee worden getest zonder proefdieren te gebruiken. Hiervoor is een supercomputer nodig die meer dan 1000 keer krachtiger is dan de huidige generatie supercomputers. Het menselijk brein bevat naar schatting net zoveel zenuwcellen als er sterren in de Melkweg zijn: 100 miljard. En tussen al die miljarden zenuwcellen zitten ook nog eens 100 biljoen verbindingen. Om al die cellen en alle mogelijke verbindingen ertussen te beschrijven, heb je meer getallen nodig dan er deeltjes zijn in het heelal. Onbegonnen werk, zou je zeggen. Maar de vermaarde neurowetenschapper Henry Markram (EPFL, Lausanne) laat zich daardoor niet uit het veld slaan. Over tien jaar moet zijn geesteskind, een model van de menselijke hersenen in de computer, klaar zijn. Verder in deze aflevering van Labyrint de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van Brain Computer Interface technologie (BCI) . Die techniek maakt het in de toekomst mogelijk om met behulp van slechts gedachten de wereld om je heen te besturen.

Tientallen camera- en natuurliefhebbers volgden het afgelopen jaar een cursus high speed filmen bij de winnaars van de Academische Jaarprijs 2010, de Wageningse onderzoeksgroep van aerodynamicus David Lentink. Dit leverde honderden zeer bijzondere filmpjes op van het vliegend leven in Nederland. Labyrint vertoont deze unieke beelden in een speciale aflevering. Houd rekening met achteruit vliegende mussen, salto-makende vliegen en in de lucht parende vuurjuffers. Vogels en insecten zijn ware vliegkunstenaars die aan de wetten van de zwaartekracht geen boodschap lijken te hebben. Wetenschappers en vliegtuigbouwkundigen bestuderen niet voor niets het technisch vernuft van vliegende dieren om vliegtuigen nog beter te maken. In Labyrint een bijzonder portret van Neerlands vliegend leven en haar bewonderaars.

Als patiënt wil je niet dat je arts je voorliegt. Maar soms kan het juist helemaal geen kwaad dat een arts een nepmedicijn voorschrijft. Het kan de patiënt zelfs beter maken. Een neppil of leugentje om bestwil. Zo staan placebo’s bekend. Niet ethisch verantwoord. Toch zouden artsen gebruik moeten maken van de achterliggende werking van het placebo-effect. Woensdag in Labyrint: het bewezen helende effect van hoopvolle verwachtingen.

Het gebruik van taal is net zo vanzelfsprekend als het ademen van lucht. Kinderen leren het met het grootste gemak en ons denken wordt bijna volledig beheerst door taal. Spreken, het gebruiken van taal, is net zo vanzelfsprekend als ademen. Onbewust bepaalt taal onze kijk op de wereld. Kinderen zijn vroeg in staat een taal te leren, maar wetenschappers staan voor een raadsel. Hoe kan zoiets ingewikkelds als taal, met al haar grammatica, klanken, betekenissen, zo gemakkelijk door ons opgepikt worden?

In deze aflevering haakt Labyrint aan bij Nederland van Boven. Vanuit de lucht zien we een mooi geordend landschap, in de grond lijkt het wel een chaos. Labyrint duikt in de bodem en merkt dat de grond onder onze voeten op veel meer plekken weg wordt geslagen dan we dachten, maar er lokaal ook stijgingen zijn die hiervoor nog niet bekend waren. Nooit eerder zagen we zo’n compleet beeld van de beweging van de Nederlandse grond.

Voetballers die vaker dan 1000 keer per jaar koppen, hebben een vergrote kans op hersenletsel. Dit ontdekte neuropsycholoog Michael Lipton na het scannen van de hersenen van amateurvoetballers. Voetballers die vaker dan 1000 keer per jaar koppen hebben een vergrote kans op hersenletsel. Wat zijn daar de gevolgen van? En wat is er precies aan de hand met de hersenen van Alzheimer- en Parkinsonpatiënten? Op welke manier kan onderzoek met stamcellen helpen bij het genezen van deze neurologische aandoeningen?

De ingestorte economie en grote schulden. De berichtgeving over de recessie beheerst ons dagelijkse nieuws. Labyrint duikt in de economische vraagstukken vanuit verschillende wetenschappen: ecologie, antropologie en complexe economie. De economische wetenschap gebruikt van allemaal wat en geeft antwoord op de vraag: wat is schuld en valt een recessie te voorspellen?

Waarom is chronotherapie nog niet in Nederland geïntroduceerd? Wat is het gevolg van een sociale jetlag? En wat zijn de biologische gevolgen van werken in ploegendiensten? Labyrint over 'De Biologische Klok' Vrijwel alle processen in ons lichaam worden geregeld door een gebiedje dat niet groter is dan een speldenknop: de biologische klok. Rekening houden met je biologische klok is van levensbelang, blijkt uit nieuw wetenschappelijk onderzoek. Niet alleen voor jezelf, maar ook voor de medische industrie. Deze week in labyrint: de biologische klok.

Bezoek aan het Comacentrum van de comaspecialist Steven Laureys in Luik. Er zijn verschillen tussen vegetatief coma, minimaal bewustzijn en het locked in syndroom. We volgen de Belgische Virginie. Afgelopen vrijdag zei de Oostenrijkse arts die prins Friso behandelde in de persconferentie dat het onduidelijk is of Friso ooit weer bij bewustzijn zal komen. De toestand van prins Friso roept veel vragen op. Labyrint brengt een bezoek aan het Comacentrum van de vermaarde comaspecialist Steven Laureys in Luik. Uit heel Europa komen patiënten naar het centrum van Laureys voor nader onderzoek.

Wielrenners kleven in elkaars wiel. De voorste zwoegt in z’n eentje tegen de wind. De rest lift mee in het kielzog. Iedereen heeft hier voordeel van, behalve de voorste renner. Of niet? Wetenschappelijk onderzoek geeft verrassend nieuw inzicht in wielrenneraerodynamica. Inzicht dat de wielersport aangrijpend kan veranderen. In Labyrint alles over wind, wielrenners en de juiste positie in de groep.

Maar liefst 85 procent van de massa in het heelal is zoek, een kosmologisch raadsel waar astronomen zich al veertig jaar het hoofd over breken. Labyrint volgt drie onderzoekers die in het ondergrondse laboratorium van Gran Sasso op zoek zijn naar die ontbrekende, donkere materie.

Bij patiënten met de oogziekte retinitis pigmentosa sterven de lichtgevoelige cellen in het netvlies langzaam af. In de loop van jaren worden de patiënten blind. In een oogziekenhuis in het Duitse Tübingen wordt geëxperimenteerd met een elektronische chip die de functie van de beschadigde cellen in het netvlies over kan nemen. De chip, met 1500 lichtontvangers, is ontsproten aan het brein van de Duitse oogarts prof. Dr. Eberhart Zrenner. De chip is tot nu toe bij zo’n 20 patiënten met retinitis pigmentosa geïmplanteerd. Een van de patiënten die aan de klinische trial meedeed is de Nederlander Ludo Hoendervangers. Een jaar lang kon hij weer zien, weliswaar op een andere manier dan vroeger, maar voldoende om het gezicht van zijn vrouw voor het eerst te kunnen zien. Verder in Labyrint: de winnaars van de Labyrint Publieksprijs 2011. Drie jonge, enthousiaste hersenonderzoekers van de Universiteit Maastricht nemen de kijker mee op een fascinerende tocht door het menselijk brein.